Bir yaprağın neden sarardığını anlamanın ilk ipucu rengi değil, yeri. Sararma alttaki yaşlı yapraklarda mı başladı, yoksa uçtaki genç yapraklarda mı? Bu tek soru on iki besinin yarısını baştan eler.
Bu yazıda başta dört ABD üniversitesinin (Cornell ile Minnesota, Wisconsin, Kuzey Carolina Eyalet) belirti tablolarını Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı araştırma enstitülerinin rehberleriyle karşılaştırdık. Belirtileri bilinçli olarak fotoğrafla değil yer ve renk tarifiyle verdik: aynı eksiklik domateste ve limonda farklı görünür, ama hangi yapraktan başladığı çoğu besinde değişmez.
Belirti Yaşlı Yaprakta mı, Genç Yaprakta mı?
Azot, fosfor, potasyum ve magnezyumdan oluşan 4 besinin eksikliği önce yaşlı yapraklarda görülür. Genç yapraktan başlayan grupta kalsiyum, demir, mangan, bor ve bakır var. Cornell Üniversitesi bunu besinlerin bitki içindeki hareketiyle açıklıyor: hareketli besinleri bitki yaşlı yapraklardan çekip yeni büyümeye taşır, hareketsiz olanlarda yeni yaprak yaşlı yaprağın stokundan yararlanamaz.
| Besin | İlk görüldüğü yer | Tipik görünüm |
|---|---|---|
| Azot | Yaşlı yaprak | Açık yeşilden sarıya, yaprağın tamamında düzgün sararma |
| Fosfor | Yaşlı yaprak | Koyu, mavimsi yeşil; mor ya da kırmızı tonlar |
| Potasyum | Yaşlı yaprak | Kenarlarda sararma ve yanık görünümü |
| Magnezyum | Yaşlı yaprak | Damarlar yeşil, arası sarımsı, bronz ya da kırmızımsı |
| Molibden | Yaşlı ya da orta yaprak | Damar arası sararma |
| Kalsiyum | Büyüme uçları, meyve | Uç ölümü; birçok meyvede çiçek burnu çürüklüğü |
| Demir | Genç yaprak | Damar arası sararma, ağırlaşınca beyazlama |
| Mangan | Genç yaprak | Damarlar koyu yeşil, arası sararır |
| Bor | Büyüme noktası | Uç gelişmeyi durdurur ve ölür |
| Bakır | Yeni büyüme | Küçük, biçimsiz ve solgun yapraklar |
İki besinde kaynaklar ayrışıyor. Kükürt eksikliğini NC State önce genç yapraklarda başlayan sararma olarak tarif ederken Wisconsin belirli bir yaprak yaşı vermiyor, bütün bitkinin açık yeşile dönmesi diyor. Çinkoda Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü yaşlı yaprakları, Minnesota fasulyede alt yaprakları, mısırda üst kısmı gösteriyor. Kükürtte kaynaklar ayrışıyor; çinkoda belirtinin yeri bitki türüne göre de değişiyor.
Damar Arası Sararma Neyi Gösterir?
Damar arası sararma en sık üç besinin, magnezyum, demir ve manganın işareti ve ayrım yine yerden yapılır. Yaşlı yapraklardaysa magnezyum, genç yapraklardaysa demir ya da mangan akla gelir ve bu ikisi arasındaki ayrım da renkte saklıdır: demirde ağır vakalarda doku beyaza kadar açılırken manganda damarlar belirgin biçimde koyu yeşil kalır.
Genç yaprakta damar arası sararma görüldüğünde gübreden önce pH ölçülür. Bakanlığın gübreleme rehberine göre kireçli topraklarda fosfor ile demir ve çinko alınamadığı için bu elementlerin eksikliği ortaya çıkıyor; toprakta besin vardır ama bitki alamaz. Magnezyum ile demirin ayrımı ve pH kilidinin ayrıntısı damar arası sararma yazısında; demirin hangi şelatla verileceği demir şelat nasıl kullanılır yazısında.
Bor Eksikliği Belirtileri
Bor eksikliğinde büyüme noktaları gelişmeyi durdurur ve sonunda ölür. Minnesota Üniversitesi borun çoğu tarla bitkisinde hareketsiz olduğunu, belirtinin en genç yapraklarda başladığını, ama bazı meyve ve sebze türlerinde borun hareketli olduğunu yazıyor.
Sebzelerde belirti gövdede ve meyvede de görülür. NC State brokoli ve karnabaharda gövdenin içinin boşalmasını, havuçta çatlak ya da mantarlaşmış kök dokusunu, domateste zayıf meyve tutumunu sayıyor.
Borda ihtiyaç ile zehirlilik arasındaki aralık dar. Wisconsin Üniversitesi topraktaki alınabilir borun 5 ppm'i geçtiğinde birçok tarla bitkisi için zehirli olabileceğini, Cornell dekara 0,11-0,17 kg bor serpmenin bile mısıra zarar verebileceğini yazıyor. Zehirlilikte yaprak uçlarında ve kenarlarında birleşen kahverengi ölü lekeler oluşur. Purdue bor içeren gübrenin tohumla temas etmemesini istiyor, çünkü çimlenen tohuma zarar veriyor. Bor bu yüzden göz kararı verilmez.
Çinko Eksikliği Belirtileri
Çinko eksikliği damar arası sararma ve boğum aralarının kısalmasıyla yaprakların rozet gibi toplanmasıyla kendini gösterir. NC State domates ve biberde bu sararmanın genç yapraklarda görüldüğünü yazıyor.
Türkiye'de çinko eksikliği yaygın. Uluslararası Gübre Birliği'nin yayımladığı Çakmak (2005) çalışmasının aktardığı, 1.511 toprak örneğine dayanan bir taramada (Eyüpoğlu ve ark., 1994) işlenen toprakların yaklaşık yarısı çinko eksik bulundu; İç Anadolu'da toprakların %65'inden fazlası %20'nin üzerinde kireç içeriyor. Kireç, fosfor fazlalığı ve yüksek pH çinko alımını birlikte zorlaştırıyor: Minnesota'da aşırı fosforlu gübreleme, özellikle pH'ı 8,3'ün üzerindeki kireçli topraklarda mısırda çinko eksikliği ve verim kaybı doğurdu.
Meyve ağaçlarında çinko yapraktan da verilebiliyor. Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü'nün rehberindeki karışım 100 litre suya 0,5 kg çinko sülfat, 250 g sönmüş kireç ve 200 g üre; meyve tutumundan sonra 20 günde bir uygulanıyor. Bu, bahçe ölçeğinde bir reçete ve saksıya küçültülmüş bir dozu kaynakta yok. Fazlası da zarar verir: NC State topraktaki çinkonun 10 ppm'in üzerinde zehirliliğe yol açabileceğini yazıyor.
Belirti Her Zaman Eksiklik midir?
Hayır, aynı görünüm 4 farklı nedenden gelebilir: gerçek eksiklik, pH kilidi, bir başka besinin fazlası ya da sulama hatası. Bu ayrım gübre eklemeden önce yapılmalı.
Fazla besin başka bir besini bastırır. Potasyum fazlası magnezyum eksikliği doğurur. Kalsiyum ile magnezyum arasındaki ilişki iki yönlü: biri fazla olunca öbürünün alımı azalır. Fazla azot ise yaprakları koyu yeşil ve kırılgan yapar. Çok düşük pH da sorun: Massachusetts Üniversitesi pH'ı 6'nın altındaki ortamda sardunya ve kadife çiçeğinde demir ve mangan zehirlenmesi görüldüğünü, yapraklarda çok sayıda küçük kahverengi leke oluştuğunu bildiriyor. Colorado State ise demir sararmasının bir nedeni olarak aşırı ya da yetersiz sulamayı sayıyor.
Sararma bir soru işareti, cevap değil. pH ve sulama kontrol edilmeden eklenen mono gübre sorunu çözmeyebilir, üstelik yeni bir dengesizlik de yaratabilir.
Saksıda ve Hidroponikte Belirtiler Neden Farklı Çıkar?
Tennessee Üniversitesi'nin sera yayınına göre kapalı ortamda pH 6,5'in üzerine çıktığında mikro element eksiklikleri, 5,8'in altına indiğinde zehirlenmeler görülebiliyor. Aralık dar. Ortamın kendisi belirtiyi değiştirir.
Sulama suyu da belirtiyi değiştirir. Ters ozmoz ya da yağmur suyunda kalsiyum ve magnezyum bulunmadığı için bu sularla sulanan saksılarda iki besinin eksikliği gübreyle verilmedikçe eksik kalır; Cornell'den Mattson musluk suyundaki kalsiyum ve magnezyumun gübre hesabından düşülmesini öneriyor. Bu sular kullanılıyorsa iki elementin gübreyle eklenmesi gerekir. Konunun ayrıntısı cocopeat ve ters ozmoz suda CalMag yazısında; çözeltinin pH'ı ile EC'sinin ne anlattığı pH ve EC nedir yazısında.
Teşhis Sırası
- Belirtinin yerine bakın: yaşlı yaprak mı, genç yaprak mı, büyüme ucu mu?
- Toprağın ya da saksı harcının pH'ını ölçün; yöntem toprak pH'ı nasıl ölçülür yazısında.
- Sulamayı gözden geçirin: toprak sürekli ıslak mı, arada kuruyor mu?
- Hidroponik ya da saksıda çözeltinin EC değerine bakın; NC State'e göre fazla gübre tuzu kökleri yakabilir.
- Belirsizlik sürüyorsa toprak ya da yaprak analizi yaptırın. NC State dikimden önce, sonra 2-3 yılda bir toprak testi öneriyor.
- Eksiklik doğrulanınca tek elementi küçük dozla verin ve yeni çıkan yapraklarda sonucu izleyin.
Eski yapraktaki sararma geri dönmeyebilir. Düzelmenin işareti yeni çıkan yaprakların normal renkte gelmesidir.
Yaygın Hatalar
- Her sararmada azot vermek.
- Genç yapraktaki sararmada pH'ı ölçmeden demir eklemek.
- Bor ve çinkoyu göz kararı vermek.
- Eski yaprağın yeşile dönmesini beklemek.
- Aynı anda birkaç mono gübre ekleyip hangisinin işe yaradığını bilememek.
Sık Sorulan Sorular
Alt yapraklar sararıyor, ne eksik?
Yaprağın tamamı düzgün sararıyorsa azot, damarlar yeşil kalıp arası sararıyorsa magnezyum, kenarlar yanıyorsa potasyum ilk şüphelidir. Üçü de bitki içinde hareketli besinler.
Üst yapraklar sararıyor, ne eksik?
Damar arası sararma varsa demir ya da mangan; önce pH ölçülür. Büyüme ucu ölüyorsa bor ya da kalsiyum akla gelir.
Yaprak uçları ve kenarları yanıyor, neden?
Üç olasılık var. Yaşlı yapraklarda kenar yanığı potasyum eksikliğinin tipik belirtisi. Uçlarda ve kenarlarda birleşen kahverengi lekeler bor fazlalığında görülüyor. Gübre tuzunun fazlası da kökleri yakarak benzer bir tablo çıkarabiliyor; önce EC ve son gübreleme miktarı kontrol edilir.
Yaprakta mor renk neyi gösterir?
Yaşlı yapraklarda koyu yeşil zemin üzerinde mor ya da kırmızı ton fosfor eksikliğinin tipik işareti.
Kükürt eksikliği nasıl anlaşılır?
Kükürt eksikliği azot eksikliğine benzer; bitki açık yeşile döner. NC State sararmanın genç yapraklardan başladığını yazıyor, Wisconsin bütün bitkinin açıldığını. Sülfatlı gübreler, örneğin amonyum sülfat ve potasyum sülfat, azot ya da potasyumla birlikte kükürt de verir.
Mangan fazlası nasıl görünür?
Minnesota Üniversitesi'ne göre mangan pH'ı 5'in altındaki asidik topraklarda zehirli olabiliyor. NC State fazla manganın büyümeyi yavaşlattığını ve yapraklarda kahverengi lekeler yaptığını yazıyor. Çare pH'ı düzeltmek.
Hangi mono gübreyi kullanmalıyım?
Eksik olduğu doğrulanan elementi veren gübreyi. Elementlerin görevleri ve yaygın kaynakları mono gübre nedir yazısında tablo hâlinde; sıvı ürünler tekli element (mono) gübreler koleksiyonunda.
Bu Yazı Size Uygun Değilse
Meyvenin ucunda kahverengi, çökük bir leke varsa çiçek burnu çürüklüğü yazısına bakın; o bir taşıma sorunu. Toprakta küçük sinekler ve çürüyen kökler görüyorsanız saksı sineği yazısı aşırı sulamayla gelen bu sorunu anlatıyor.
0 yorum