Mono Gübre Nedir? Tekli Gübreler, Etiket Okuma ve Elementler

Mono gübre, bitkiye tek bir besin elementi veren gübredir: yalnızca azot, yalnızca kalsiyum ya da yalnızca demir. Dengeli bir NPK gübresi bütün temel besinleri birlikte verirken mono gübre tek bir eksikliği kapatmak ya da tek bir besini ayarlamak için kullanılır. Doğru kullanıldığında ince ayar aracıdır, yanlış kullanıldığında başka bir eksikliğin sebebi olur.

Bu yazı için Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik'i, iki Bakanlık araştırma enstitüsünün gübreleme rehberini ve ABD ile İngiltere'deki üniversitelerin besin tablolarını karşılaştırdık. Katalogdaki tek elementli ürünleri de tek tek saydık: beş markadan 15 ürün var ve bunların çoğu sulama suyuna katılan sıvılar. Kaynakların ayrıştığı yerlerde (örneğin çinko eksikliğinin hangi yaprakta başladığı) iki görüşü de veriyoruz.

Mono Gübre Nedir?

Mono gübrenin 2004 tarihli yönetmelikteki adı "tekli gübre": birincil besinlerden, yani azot, fosfor ya da potasyumdan yalnızca birini içeren gübre. Tanım Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmelik'te (Resmî Gazete, 18.03.2004, sayı 25406) yer alıyor. En az ikisini içerene "kompoze gübre" deniyor.

Günlük dilde "mono" daha geniş kullanılıyor. Kalsiyum nitrat, magnezyum sülfat (Epsom tuzu) ya da demir şelatı da tek bir besini hedeflediği için mono gübre diye anılıyor, ama yasal tanımın dışında kalıyor. İngiltere Kraliyet Bahçıvanlık Derneği (RHS) de "düz gübre" dediği bu grubu "yalnızca bir ya da ağırlıklı olarak bir besin içeren" gübreler olarak tarif ediyor ve örnek olarak amonyum sülfatı (21-0-0), potasyum sülfatı ve Epsom tuzunu sayıyor.

Tek besin, tek madde demek değil. Amonyum sülfat azotun yanında kükürt de verir, kalsiyum nitrat kalsiyumun yanında azot. Bu yüzden bir mono gübrenin ne verdiğine etiketin tamamına bakarak karar verilir.

Mono Gübre mi, NPK mı?

Çoğu bahçe ve saksı için başlangıç noktası dengeli bir gübre; mono gübre bir eksiklik ya da ölçülmüş bir ihtiyaç olduğunda devreye girer. RHS genel amaçlı gübreleri dengeli beslenmesi gereken bitkiler için, düz gübreleri ise belirli bir besini sağlamak ya da bir eksikliği gidermek için öneriyor ve gübrenin yalnızca gerektiğinde verilmesini istiyor.

Kuzey Carolina Eyalet Üniversitesi (NC State) örneği net veriyor: toprak testi fosfor ve potasyumun yeterli olduğunu gösteriyorsa yalnızca azotlu bir gübre kullanmak hem yeterli hem daha ekonomik. Minnesota Üniversitesi aynı mantığı Epsom tuzu için kuruyor. Toprak testi magnezyum eksikliği göstermiyorsa eklenen Epsom tuzu fayda sağlamaz, üstelik kalsiyum alımını engelleyip domateste çiçek burnu çürüklüğünü kötüleştirebilir.

Karar sırası bu yüzden hep aynı: önce belirti ve pH, sonra gerekiyorsa analiz, en son mono gübre. Bakanlığın gübreleme rehberi de analiz yapılmadan verilen gübrenin ya yetersiz kalacağını ya da masrafın boşa gideceğini yazıyor. pH'ı ölçmenin yolu toprak pH'ı nasıl ölçülür yazısında.

Etiketteki Oran Nasıl Okunur?

Etikette %17 P2O5 yazan bir gübre %7,4 fosfor içerir, çünkü fosfor ile potasyum, ikincil besinlerden de kalsiyum, magnezyum ve kükürt çoğu etikette oksit hâlinde yazılır. Bitkinin aldığı element miktarı bunun bir kısmıdır. Penn State'in deyişiyle P2O5 ve K2O bileşikleri gübrenin içinde yoktur, bu yazım yalnızca bir raporlama kuralıdır. Yönetmelik dönüşüm katsayılarını kendisi veriyor:

Örnek hesapları katalogdaki sıvı mono besinlerin etiket değerleriyle biz yaptık. Bu çeviri iki ürünü karşılaştırırken önemli. Bir üründe "%12 CaO", ötekinde "%10 Ca" yazıyorsa ilki daha zengin görünür ama değildir: %12 CaO'nun elementel karşılığı %8,6 Ca, yani %10 Ca'lı ürün daha fazla kalsiyum verir. İki elementi birlikte veren ürünler ayrıca kalsiyum-magnezyum ve mikro element koleksiyonunda.

Hangi Element Ne İşe Yarar?

Bitkiler yaşam döngüsünü tamamlamak için 17 temel besine ihtiyaç duyar ve bunların hangisinin eksik olduğunu gösteren en önemli ipucu belirtinin yeri. Bitki içinde hareket edebilen dört besinin (azot, fosfor, potasyum, magnezyum) eksikliğinde bitki besini yaşlı yapraklardan çekip yeni büyümeye taşır, bu yüzden belirti önce alt yapraklarda görülür. Kalsiyum ile demir, mangan, bor ve bakır ise bitki içinde çok az hareket eder; eksiklikleri genç yapraklarda ve büyüme uçlarında başlar.

Tablonun kaynakları Wisconsin, Minnesota, Mississippi State, Montana State, NC State ve Cornell üniversiteleri, Uluslararası Çinko Birliği, Bakanlığın gübreleme rehberleri ve Yara'nın ürün belgesi; potasyum sülfat ve çinko sülfatta kaynaklar farklı oranlar verdiği için aralık yazdık. Çinko sülfatta fark tuzun su içeriğinden geliyor: monohidrat %36, heptahidrat %22 çinko içeriyor. Belirtilerin fotoğrafla nasıl ayırt edileceği bitkide besin eksikliği belirtileri yazısında.

Sıvı Mono Besinler Nerede Kullanılır?

Katalogdaki sıvı mono serilerde üreticinin verdiği doz 1 litre suya 1-2 ml ve bu ürünler en çok hidroponikte, cocopeat ortamında ve saksıda sulama suyuna katılır. Bu ürünler baz gübreyi değiştirmez; eksik kalan tek bir elementi tamamlar.

En sık kullanılanları kalsiyum ve magnezyum. Cornell Üniversitesi'nden Mattson'ın örneğinde hedef çözelti 144 ppm kalsiyum ve 60 ppm magnezyum isterken musluk suyu zaten 40 ppm kalsiyum ve 20 ppm magnezyum getiriyorsa gübreyle eklenecek miktar 104 ve 40 ppm'e düşüyor. Ters ozmoz ya da yağmur suyunda bu katkı sıfırdır ve iki element de gübreyle verilir; ayrıntı cocopeat ve ters ozmoz suda CalMag yazısında.

Katalogdaki örnekler: %17 azotlu, %17 P2O5'li, %16 K2O'lu, %12 CaO'lu ve %7 MgO'lu sıvılar. Hepsi tekli element (mono) gübreler koleksiyonunda.

Ev Bahçesinde Mono Gübre Ne Zaman Gerekir?

Kaynaklarda öne çıkan dört durum var. Birincisi kireçli toprakta ağaç ve çalılarda görülen demir sararması: Colorado State pH'ı 7,5'in üzerindeki topraklarda EDDHA şelatını öneriyor, ama aşırı sulamanın da aynı sararmayı yaptığını hatırlatıyor ve önce sulamanın gözden geçirilmesini istiyor. İkincisi ters ozmoz ya da yağmur suyuyla yapılan saksı ve cocopeat yetiştiriciliği; bu sularda kalsiyum ve magnezyum yok.

Üçüncüsü asit seven bitkiler. Oregon State'e göre yaban mersini azotu amonyum formunda alır ve nitratlı gübreler ona zarar verebilir; bu ayar amonyumlu bir mono gübreyle en kolay yapılıyor, ayrıntı yaban mersini bakımı yazısında. Dördüncüsü toprak analizinin tek bir eksikliği gösterdiği bahçe.

Yaygın bir eksiklik her zaman mono ürün gerektirmez. Türkiye'de işlenen toprakların yaklaşık yarısında çinko eksik; Çakmak'ın 2005 tarihli çalışmasına göre çözüm olarak 1995'ten itibaren çinkolu kompoze gübreler geliştirildi ve kullanımları 2003'te yılda 300.000 tona ulaştı. Eksiklik, kompoze gübreye eklenen elementle de kapanabiliyor.

Mono Gübreler Toprağın pH'ını Değiştirir mi?

Değiştirir: Montana State Üniversitesi'nin tablosuna göre 100 kg amonyum sülfatın asitleştirici etkisi 110 kg kirecin nötrleştireceği kadar. 100 kg ürenin etkisi 71 kg kirece denk. Yön gübrenin azot formuna bağlı; Purdue ise kalsiyum nitrat ve potasyum nitratın toprak pH'ını yükselttiğini, pH zaten yüksekse bunlardan kaçınılmasını yazıyor. Potasyum sülfat ve potasyum klorür nötr.

Tuz etkisi de ayrı bir ölçü. Montana State Üniversitesi'nin tablosuna göre tuz indeksi, bir gübrenin aynı ağırlıktaki sodyum nitrata (100) göre ne kadar tuz etkisi yaptığını gösterir ve gübre yanığı riskinin göstergesidir:

NC State kuru havada gübrelemenin azaltılmasını ya da ertelenmesini öneriyor, çünkü nem yetersizse tuzlar kökleri yakabilir. Sulama suyunun ve çözeltinin tuz yükünü ölçmek için EC ile ppm ve TDS'nin ne olduğunu anlatan yazıya bakabilirsiniz.

Fazlası Neden Zararlı?

Besinler birbirinin alımını engelleyebilir. Fazla potasyum magnezyum eksikliğine, fazla kalsiyum magnezyum alımının azalmasına, fazla magnezyum da kalsiyum alımının azalmasına yol açar. Minnesota'da aşırı fosforlu gübreleme, özellikle pH'ı 8,3'ün üzerindeki kireçli topraklarda mısırda çinko eksikliği ve verim kaybı doğurdu.

Borda aralık çok dar. Minnesota Üniversitesi ihtiyaç ile zehirlilik arasında ince bir çizgi olduğunu yazıyor; Wisconsin'e göre topraktaki alınabilir bor 5 ppm'i geçtiğinde birçok tarla bitkisi için zehirli olabiliyor. Bu yüzden bor gibi iz elementler ancak eksiklik doğrulandığında ve küçük dozlarla verilir. Mono gübreleri aynı kapta karıştırmanın ayrı riskleri var; hangi ikilinin çöktüğü kalsiyum nitrat ve magnezyum sülfat karıştırılır mı yazısında.

Mono Gübreler Güvenli mi?

Konsantre tuzların bazıları tehlikeli madde olarak sınıflandırılıyor ve güvenlik bilgi formlarında uyarı taşıyor. Aşağıdaki sınıflandırmalar üreticilerin ve kimyasal tedarikçilerinin güvenlik bilgi formlarından:

Pratik kural basit. Toz ya da konsantre hâlde çalışırken eldiven ve göz koruması kullanılır, ürün çocukların ulaşamayacağı yerde, orijinal ambalajında saklanır; nitratlı gübreler ısıdan ve yanıcı maddelerden uzak tutulur.

Yaygın Hatalar

• Belirtiye bakmadan "ne olur ne olmaz" diye Epsom tuzu vermek.
• Sararma görünce önce pH'ı ölçmek yerine demir eklemek.
• Etiketteki oksit oranını element oranı sanmak.
• Kalsiyumlu bir konsantreyi sülfatlı ya da fosfatlı bir konsantreyle aynı kapta karıştırmak.
• Kuru toprağa ya da sıcak saatte gübre vermek.
• Bor ve çinko gibi iz elementleri göz kararı eklemek.

Sık Sorulan Sorular

Mono gübre organik midir?

Katalogdaki ve tabloda saydığımız mono gübrelerin çoğu mineral tuzlardır. Organik gübreler ayrı bir yönetmelikle düzenleniyor (Resmî Gazete, 23.02.2018, sayı 30341).

Epsom tuzu her bitkiye iyi gelir mi?

Gelmez. Minnesota Üniversitesi Epsom tuzunun yalnızca toprak testi magnezyum eksikliği gösterdiğinde kullanılmasını, magnezyumu yeterli toprağa eklendiğinde toprağa ve bitkiye zarar verebileceğini yazıyor. Aynı kaynak Epsom tuzu çözeltisinin yaprağa püskürtülmesinin yaprak yanığına yol açabileceği konusunda da uyarıyor.

CalMag ile mono kalsiyum arasındaki fark ne?

CalMag kalsiyum ile magnezyumu, bazı ürünlerde biraz azot ve demirle birlikte veren iki elementli bir takviye. Mono kalsiyum ise yalnızca kalsiyumu hedefler. Magnezyum da eksikse CalMag işi tek şişede görür; yalnızca kalsiyum eksikse mono ürünle magnezyumu gereksiz yere artırmamış olursunuz.

Kalsiyum spreyi çiçek burnu çürüklüğünü geçirir mi?

Geçirmez. Clemson Üniversitesi'ne göre yapraktaki kalsiyum meyveye taşınmıyor, asıl neden düzensiz sulama. Ayrıntı çiçek burnu çürüklüğü yazısında.

Demir şelatı hangi durumda kullanılır?

Genç yapraklarda damar arası sararma görüldüğünde ve pH yüksekse. Şelat türü toprağın pH'ına göre seçilir: kireçli toprakta EDDHA. Nasıl seçileceği demir şelat nasıl kullanılır yazısında.

Mono gübre yapraktan verilir mi?

Mikro elementlerde yapraktan uygulama işe yarar, ama püskürtülen besinin yalnızca %15-20'si yaprağa girer (Missouri Üniversitesi). Makro besinler bu yolla yeterli miktarda verilemez; yapraktan uygulama toprak beslemesinin yerini tutmaz.

Bu Yazı Size Uygun Değilse

Yapraklarınız damar arasından sararıyorsa önce damar arası sararma yazısıyla magnezyum ile demiri ayırın. Saksı bitkilerinde kalsiyum ve magnezyum takviyesi için saksıda kalsiyum ve magnezyum yazısı daha doğrudan bir rehber.