Meyve ağacı budaması ne zaman yapılır? Çoğu meyve ağacı kışın, yapraklar döküldükten sonra ve ilkbaharda gözler uyanmadan önce budanır; kışı sert geçen bölgelerde budama şiddetli soğuklar geçince yapılır. Kiraz, erik ile kayısıda ise kaynaklar ayrışıyor: Türk kaynakları bu türleri de kış budamasına koyarken İngiltere'nin Kraliyet Bahçecilik Derneği (RHS) ilkbaharı ve yazı, kirazda hasat sonrasını öneriyor.
Bu yazı için Tarım ve Orman Bakanlığının ürün belgelerini, İncir ve Zeytincilik Araştırma Enstitülerinin yayınlarını, Ankara Üniversitesinin ders notunu, Çukurova Üniversitesinin broşürünü, RHS'nin ve ABD'deki altı üniversitenin budama rehberlerini karşılaştırdık. Kaynakların ayrıştığı yerde iki tarafı da tabloya koyduk. Tarihlerin çoğu bir ay adı değil, ağacın evresi: yaprak dökümü, göz kabarması, hasat.
Kış Budaması Ne Zaman Yapılır?
Kış budaması, yaprak dökümünü izleyen günlerle ilkbahar büyümesinin başladığı gün arasındaki dönemde yapılır. Çukurova Üniversitesinin broşürü bu tanımı veriyor ve Ege ile Akdeniz gibi kışı ılık bölgelerde kış budamasının uygun olduğunu söylüyor. Ankara İl Müdürlüğünün notu soğuk bölgeler için bir şart ekliyor: budama soğuklar geçtikten sonra, ama ağaç uyanmadan önce.
Sebep don. Ankara Üniversitesinin ders notuna göre şiddetli donlardan önce açılan yaralar yüzünden çok düşük sıcaklıklarda bazı dallarda soğuk zararı görülebiliyor. Kışı sert bölgelerde budama bu yüzden kış sonuna kalır. ABD'de Minnesota ve Virginia Tech üniversiteleri de kış sonunu, göz patlamadan önceki haftaları en iyi zaman olarak gösteriyor; yaralar o dönemde daha hızlı kapanıyor.
Ne kadar kesileceği de önemli. Kuzey Karolina Eyalet Üniversitesi bir yılda tacın üçte birinden fazlasının alınmamasını istiyor; RHS ise elmada rutin kış budamasını tacın yüzde 10-20'si ile sınırlıyor, yani olgun bir elmada her kış taca dokunulsa bile tacın büyük kısmı yerinde kalıyor.
Hangi Meyve Ağacı Ne Zaman Budanır?
Tablo 12 tür grubu için Türk resmî kaynaklarının tarihini ve RHS ile ABD üniversitelerinin önerisini yan yana veriyor. İngiltere'nin iklimi Türkiye'nin çoğu bölgesinden serin ve yağışlı; RHS'nin tarihlerini bu farkı akılda tutarak okuyun.
| Tür | Türk kaynağı | RHS / ABD | Not |
|---|---|---|---|
| Elma, armut, ayva | Kış budaması, yaprak dökümünden uyanmaya kadar (Ankara İl Müdürlüğü) | Kasım-mart başı (RHS); kış sonu, en soğuk günlerden sonra (Minnesota) | Ateş yanıklığına hassas |
| Şeftali | Her yıl, ilkbahar başında (MEGEP) | Çiçeklenmenin hemen öncesinden taç yaprak dökümünden 2 hafta sonrasına; ocak-mart arası budama yok (Penn State) | En sert ve her yıl budanan tür |
| Kayısı | Kışı ılık yerde yaprak dökümünden sonra; kışı sert yerde şiddetli donlardan önce budanmaz (MAREM) | Yalnız ilkbahar ve yaz (RHS); hasattan sonra temmuz-ağustos (Kaliforniya Üniversitesi) | Sert budamada zamk akıtır |
| Erik | Genel kış budaması kuralı | Kışın budanmaz; genç ağaç ilkbahar, olgun ağaç yaz ortası (RHS) | Gümüş yaprak hastalığı |
| Kiraz, vişne | Genel kural; bakteriyel kanserli dal hasattan sonra temmuz-ağustosta (Bakanlık) | Hasat biter bitmez, temmuz sonu-ağustos (RHS) | Bakteriyel kanser, zamklanma |
| Ceviz | Şubat-mart; ilkbahar donu görülen yerde nisan-mayıs (MAREM) | Yaz ortası-erken sonbahar (RHS) | Kesik yerden özsu akar |
| İncir | Dinlenme boyunca, genelde ocak-şubat; ılık bölgede kasımdan itibaren (İncir Araştırma Enstitüsü) | Son sert dondan sonra ilkbahar ve yaz başı (RHS) | Özsu tahriş eder, eldiven giyin |
| Nar | İlk 2-3 yıl şekil budaması, 3-4 gövde (Antalya İl Müdürlüğü) | Dinlenmede, don riski geçince, çiçeklenmeden önce (Kaliforniya Üniversitesi) | Ay veren Türk kaynağı bulamadık |
| Zeytin | Hasattan sonra; sofralıkta kasım-aralık, yağlıkta şubat-mart (Zeytincilik Araştırma Enstitüsü) | Bu taramada kaynak çekilmedi | Ağaca su yürüyünce budanmaz |
| Asma | Su yürümeden önce bitir; geç don olan yerde uyanmaya yakın (Isparta İl Müdürlüğü) | Kasım sonu-aralık; ocaktan sonra özsu akar (RHS) | Kısa budamada 2-4, uzun budamada 5-7 göz |
| Dut | Dinlenme döneminde, sert budama yapılmaz (MEGEP) | Bu taramada kaynak çekilmedi | Kesince çok özsu akıtır |
| Limon | İlkbahar donu geçtikten sonra, sürgün başlamadan (Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü) | Çiçeklenmeden hemen önce ya da meyve tutumundan hemen sonra (Kaliforniya Üniversitesi) | Uçkurutanlı bahçede temmuz-ağustos |
Mahsul budamasının sıklığı da türe göre değişiyor. Ankara İl Müdürlüğünün notu şeftaliyi her yıl, erik, kayısı, kiraz, elma ve armudu 2-3 yılda bir, cevizi 7-8 yılda bir budamayı öneriyor. Zeytincilik Araştırma Enstitüsü geleneksel zeytinlikte iki yılda bir diyor.
Genç Ağaçta Şekil Budaması Nasıl Yapılır?
Genç ağaçta ilk yıllarda 4 ana dal seçilir ve aralarında 15-20 cm dikey mesafe bırakılır. Çukurova Üniversitesinin broşürü bu düzeni öneriyor; aşı yerinin üstünde, topraktan 40 cm yüksekliğe kadar çıkan sürgünler ise temizleniyor. Ana dalların gövdeyle yaptığı açı 45-60 derece olmalı. Daha dar açılı dallar zayıf çatal oluşturuyor.
Şekil yıllarında seçilen ana dalların yıllık sürgününün üçte biri kesilir. Narda düzen farklı: Antalya İl Müdürlüğü ilk 2-3 yılda 3-4 gövde seçmeyi, dipten çıkan öteki sürgünleri sürekli temizlemeyi ve tepeyi 50-60 cm'den kesmeyi öneriyor. Gövde sayısında kaynaklar 3 ile 6 arasında ayrışıyor.
Yaz budaması ayrı bir iş. Ankara İl Müdürlüğünün notu onu yaz başına, gereksiz sürgünlerin önlenmesine bağlıyor; Çukurova'nın broşürü sürgün seyreltme, uç alma ve dal eğmeyi bu döneme koyuyor. Kış budamasının yerini tutmuyor, onu tamamlıyor.
Kiraz, Erik ve Kayısı Neden Ayrı?
RHS'ye göre erik ile kirazda budama yarasından giren gümüş yaprak mantarının sporları eylülden mayısa kadar, yılın 9 ayı etkin. Sert çekirdeklilerde yara hastalığın giriş kapısı. Aynı mantar kayısıya da çoğunlukla budama yarasından giriyor ve sporları özellikle nemli sonbahar ve kış günlerinde yayılıyor. RHS bu yüzden bu türleri yalnız ilkbahar ve yazda, kuru havada budamayı öneriyor.
Kaliforniya Üniversitesinin kayısı rehberi başka bir hastalık için aynı sonuca varıyor: budamayı hasattan sonra temmuz-ağustosta yapın ve ilk sonbahar yağmurundan en az 6 hafta önce bitirin. Penn State şeftali ve öteki sert çekirdeklilerde ocak-mart arası budamayı tamamen kaldırıyor. Sebep yine yara.
Türk kaynakları bu türleri genel kış budaması kuralına bırakıyor, ama Bakanlığın kendi kiraz belgesi bakteriyel kanserli dalların hasattan sonra temmuz-ağustosta kesilmesini istiyor. MAREM'in kayısı belgesi de kışı sert yerlerde şiddetli donlardan önce budama yapılmamasını söylüyor. Bahçenizde bu hastalıklar görüldüyse yaz budaması daha güvenli taraf.
Budama Kesimi Nasıl Yapılır?
Bir dalı kısaltırken kesim, dışa bakan bir gözün yaklaşık 6 mm üstünden ve gözden uzağa eğimli yapılır. Kuzey Karolina ve Minnesota üniversiteleriyle Virginia Tech bu ölçüyü veriyor; RHS gülde en fazla 5 mm diyor. Ankara Üniversitesinin notu aynı kuralı sözle tarif ediyor: kesim yüzeyi gözün alt ucunun karşı seviyesini aşmamalı.
Bir dal bütünüyle alınacaksa dibinden, gövdeyle birleştiği yerdeki hafif şişkinliğin hemen dışından kesilir. Bu şişkinliğe dal boğazı ya da dal yastığı deniyor. Gövdeye sıfır kesmek boğazı yaralar, uzun bırakmak tırnak bırakır; Çukurova'nın broşürü de tırnak bırakılmamasını istiyor.
Kalın ve ağır dallarda kabuğun soyulmaması için üç kesim yapılır. RHS'nin tarifinde önce son kesim yerinin yaklaşık 20 cm dışından alttan bir kesik açılır, sonra bunun 2,5 cm kadar dışından üstten kesilip dal düşürülür. En son kalan güdük dal boğazının dışından alınır. Alt kesiğin mesafesi kaynaklarda 10 cm'den 60 cm'ye kadar değişiyor, amaç hep aynı: dal düşerken kabuğu gövdeden yırtmasın.
Kesimin türü ağacın tepkisini belirler. Dalı ucundan kısaltmak kesimin altındaki gözleri uyarır ve yoğun sürgün verdirir; dalı çıktığı yerden tamamen almak tacı açar. Ankara Üniversitesinin notu bunu şöyle özetliyor: kısa kesmek sürgüne, uzun bırakmak ya da eğmek meyveye yardım eder.
Hastalıklı Dal Nereden Kesilir?
Hastalıklı dal çoğu kaynakta hastalığın görünen ucundan 20-60 cm aşağıdaki sağlam dokudan kesilir. Mesafe hastalığa göre değişiyor:
| Hastalık | Tür | Kesim yeri | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Ateş yanıklığı | Elma | Enfeksiyonun en az 30-40 cm altı | Bakanlık elma belgesi |
| Ateş yanıklığı kanseri | Elma, armut | Sürgünde en az 30 cm, kanserli dalda en az 20 cm aşağı | Minnesota Üniversitesi |
| Bakteriyel kanser | Kiraz | Bulaşık kısmın en az 25-30 cm altı, temmuz-ağustosta | Bakanlık kiraz belgesi |
| Bakteriyel kanser | Şeftali | Enfekte kısmın 30-60 cm altı, sonbaharda | Bakanlık şeftali belgesi |
| Kuruyan dal | Kiraz | Sağlam kısmın 2-3 cm altı | MAREM kiraz belgesi |
Tablodaki son satır öbürlerinden ayrılıyor: MAREM kuruyan kiraz dalında sağlam kısmın yalnız 2-3 cm altını gösteriyor. Fark büyük. Bu kesimlerde makas her dalda dezenfekte edilir, yoksa hastalık bir sonraki kesimle sağlam dala taşınır. Kesilen hastalıklı dallar bahçeden uzaklaştırılır. Dezenfeksiyon oranları ve makasın bakımı budama makası temizliği ve bakımı yazısında.
Kış İlaçlaması Ne Zaman Yapılır?
Kış ilaçlaması yaprak dökümüyle gözlerin uyanması arasında yapılır. MAREM'in kiraz ve kayısı belgeleri iki uygulama veriyor: sonbaharda yaprakların yüzde 75'i (kayısıda yüzde 75-90'ı) döküldüğünde birinci, ilkbaharda gözler uyanmadan ikinci. Şeftali yaprak kıvırcıklığında Bakanlık uygulamayı tomurcukların kabarmaya başladığı döneme koyuyor, bağda ölü kol hastalığı için ise budamadan sonra, gözler uyanmadan hemen önceki günleri gösteriyor.
Hangi ilacın ne dozda kullanılacağını bu yazıda bilinçli olarak vermiyoruz, çünkü Bakanlık dozun il ve ilçe müdürlüklerince ya da reçete yazma yetkisi olan kişilerce belirlenmesini istiyor. Uygulama için gereken pompalar ilaçlama pompaları ve püskürtücüler koleksiyonunda.
Hangi Aletle Budanır?
Alet, dalın kalınlığına göre seçilir. Iowa Eyalet Üniversitesi el budama makasını yaklaşık 1,9 cm'ye kadar, iki elle kullanılan dal makasını 1,9-3,8 cm arası dallara, testereyi 4,4 cm'den kalın dallara öneriyor; RHS sınırı 2,5 cm'de çiziyor. Canlı dalda makasın iki bıçağı birbirinin yanından geçen (bypass) tipi tercih ediliyor, çünkü dokuyu ezmeden keser. Katalogda kesme kapasitesi beyan eden el makaslarında aralık 18-26 mm, akülü makaslarda 30-50 mm. Seçim ölçüleri budama makası nasıl seçilir yazısında; ürünler budama makasları ve akülü bahçe aletleri koleksiyonlarında.
Meyve Ağacı Budamasında Sık Yapılan Hatalar
- Kışı sert bölgede kasımda, şiddetli donlardan önce budamak.
- Kiraz, erik ve kayısıyı yağışlı kış günlerinde budamak.
- Bir yılda tacın üçte birinden fazlasını almak.
- Dalı gövdeye sıfır kesmek ya da uzun tırnak bırakmak.
- Kalın dalı tek kesimde düşürüp gövdenin kabuğunu yırtmak.
- Hastalıklı dalı kestikten sonra makası temizlemeden sağlam dala geçmek.
- Zeytini ve asmayı su yürüdükten sonra budamak.
Meyve Ağacı Budaması Ne Zaman Yapılır? Sık Sorulan Sorular
Budama yarasına aşı macunu sürülmeli mi?
Kaynaklar burada iki taraf. Türk resmî kaynakları kalın dal yaralarına aşı macunu ya da katran öneriyor; ABD üniversiteleri ve 275 ağaçlık uzun bir deneme macunun çürümeyi önlemediğini gösteriyor. Ayrıntı aşı macunu sürülür mü yazısında.
Gül ne zaman budanır?
Kış sonunda, ilkbahar başlarken. RHS ılık bölgelerde şubat ortasını, soğuk bölgelerde martı gösteriyor. Ayrıntı gül budaması nasıl yapılır yazısında.
Budamadan çıkan dallar ne olur?
Sağlıklı, bir yaşlı sürgünler odun çeliği olarak köklendirilebilir; incir ile nar, asma ile dut bunun için uygun. Hangi dalın nasıl kesileceği odun çeliği ne zaman alınır yazısında. Hastalıklı dallar ise bahçeden uzaklaştırılır.
Saksıdaki zeytin ne zaman budanır?
Bahçedeki zeytinle aynı mantıkla: hasattan sonra ve ağaca su yürümeden önce, don riski olan yerde don tamamen geçince. Saksı zeytininin harcı saksıda zeytin ağacı toprağı yazısında.
0 yorum