Mikoriza Nedir, Ne İşe Yarar? Hangi Bitkiye Verilmez?

Mikoriza nedir? Mikoriza, bitki kökleriyle ortak yaşayan toprak mantarlarının oluşturduğu birlikteliktir: mantar kökün ulaşamadığı toprağa ince iplikler uzatır, bitki ise mantara şeker verir. Damarlı bitkilerin %72'si bu birlikteliğin en yaygın tipini, arbusküler mikorizayı kurar; lahanagiller ve ıspanakgiller ise hiç kurmaz.

Bu yazı için mikoriza üzerine yazılmış uluslararası bir derlemeyi, Türk mikoloji dergisindeki bir derlemeyi, Washington State Üniversitesinden Linda Chalker-Scott'ın bilgi notunu ve Türkiye'de yapılmış üç denemeyi karşılaştırdık. Katalogda mikoriza içerdiğini yazan 21 ürünün etiketini de tek tek okuduk. Sonuç pek iç açıcı değil: dokuz formülden yalnız üçü içindeki mantar türünün adını veriyor.

Mikoriza Türleri Nelerdir?

Brundrett ve Tedersoo'nun 2018 tarihli derlemesine göre damarlı bitkilerin %72'si arbusküler, %2'si ekto, %1,5'i erikoid, %10'u orkide mikorizası kuruyor; yalnız %8'i tamamen mikorizasız. Bahçede karşılaşılan tiplerin farkı şöyle:

Tablonun pratik sonucu şu: sebze bahçesinde ve saksıda işe yarayan tip arbusküler mikoriza. Ekto mikoriza ağaçlar içindir. Domatese ya da bibere ekto mikoriza ürünü vermenin bir anlamı yoktur. Öztürk ve arkadaşlarının derlemesinde Glomus uygulamasıyla kök kolonizasyonu hıyarda %71, domateste %72, biberde %61 bulunmuş.

Hangi Bitkiler Mikoriza Yapmaz?

Mark Brundrett'in derlediği listeye göre arbusküler mantarla aşılanan 649 lahanagil taksonunun hiçbirinde mantarın kök içindeki yapısı görülmemiş. Lahanagiller mikoriza kurmaz. Listede başka aileler de var. Ispanak, pancar ile pazının ailesi olan ıspanakgiller listede. Karanfilgiller, kuzukulağı ile raventin ailesi ve sazlar da öyle.

Bu liste sebze bahçesinde sürpriz yaratıyor. Lahana, brokoli, karnabahar, turp, roka ve tere lahanagil ailesinden geliyor. Bu sebzelerin ve ıspanakgillerin sırasına mikoriza vermek boşa harcamaktır. Domates ile biber ise mikoriza kuran bitkiler arasında. Hıyar da öyle.

Fosfor Mikorizayı Neden Durdurur?

Fosfor arttıkça bitkinin mikorizaya bağımlılığı azalır. Chalker-Scott'ın notu bunu sert bir cümleyle anlatıyor: fosfat gübresi mikoriza birlikteliği için öldürücüdür ve yüksek çözünür fosfat mikorizanın etkinliğini neredeyse her zaman bastırır. Öztürk ve arkadaşları da toprakta fazla fosfor olduğunda mikorizal mantarların etkisiz kaldığını yazıyor.

Shukla ve arkadaşlarının 2012 tarihli çalışması bir eşik veriyor: mikorizadan en yüksek faydanın sağlandığı fosfor düzeyi türe göre toprağın her gramında 5-20 mikrogram. Saksı harcı için böyle bir eşik bulamadık. Tokat'ta yapılan bir sarımsak denemesi ise tablonun tek yönlü olmadığını gösteriyor: en yüksek verim, kilogram toprağa 2,5 gramlık düşük mikoriza dozu ile dekara 20 kilogramlık en yüksek fosfor dozunun birlikte verildiği uygulamadan alındı. Mikoriza fosforun yerini tutmuyor. Fosfor bolken katkısı azalıyor. Pratik kural basit: mikoriza verdiğiniz saksıya aynı dönemde yüksek fosforlu gübre vermeyin.

Mikoriza Ne Zaman İşe Yarar?

Bahçe toprağında genellikle gerekmez. Chalker-Scott ticari mikoriza ürünlerinin yerleşik bahçe toprağında etkisiz ve gereksiz olduğunu yazıyor, çünkü yerel mantarlar orada zaten bulunuyor. Aynı not bu ürünlerin steril saksı ortamlarını aşılamakta etkili olduğunu ekliyor. Torf ile perlitten ya da cocopeatten hazırlanan harçlar ve köklendirme ortamları bu yüzden mikorizanın gerçekten işe yarayabildiği yerler.

Fark buradan doğuyor. Çeliği steril bir torf ve perlit karışımına dikiyor ya da fideyi hazır harçta yetiştiriyorsanız ortamda mantar bulunmayabilir; yıllardır işlenen, kompost almış bir bahçe yatağında ise yerel mantarlar zaten köklerin çevresindedir ve paketten gelen birkaç gram onlara pek bir şey katmaz.

Çeliklerde Türkiye'den güzel bir örnek var. Durmuş Kınık ve Çelikel'in kuşburnu denemesinde yarı odun çeliklerinin köklenmesi kontrolde %10, mikorizayla %40, mikoriza ile 1.000 mg/L IBA birlikte %60 oldu; kök sayısı çelik başına 0,2'den 3'e çıktı. Köklenen çeliklerin saksıda yaşama oranı da %85,7'den %90'a yükseldi.

Yurt dışında iki çalışma aynı yönü gösteriyor. ABD Tarım Bakanlığından Scagel'in minyatür gül çalışmasında mikoriza aşılaması, mantar kökte görülmeden önce bile kök sayısını artırdı. Druege ve arkadaşlarının Atatürk çiçeği çalışmasında ise kökleri mikorizalı ana bitkilerden alınan çelikler depoda daha az çürüdü ve çoğu durumda daha iyi köklendi. Çelikle çoğaltmanın diğer adımları çelikle bitki çoğaltma yazısında.

Mikoriza Nasıl Uygulanır?

Mikoriza köke değecek şekilde verilir; katalogdaki tek türlü toz mikorizanın etiketi 5 litrelik saksı için 1 yemek kaşığı öneriyor. Mantar canlı köke ulaşmalı. Üreticiler ürünü bu yüzden ekimde tohum yatağına, dikimde fidenin kök yumağına ya da saksı değişiminde köklerin çevresine vermeyi tarif ediyor. Dozlar ürüne göre değişiyor; aynı ürünün 10 gramlık paketi tohum ekiminde bitki başına yarım çay kaşığı öneriyor.

Fungisitlerle birlikte kullanımda kaynaklar ayrışıyor. Chalker-Scott fungisitleri mikorizanın işlevini engelleyen kirleticiler arasında sayıyor. Özbucak ve arkadaşlarının domates denemesinde ise mikorizalı bitkiler, fungisit tam dozda ve iki katında verildiğinde bile mikorizasız olanlardan daha iyi gelişti. Sonuç etken maddeye göre değişiyor. Kaynaklar ayrıştığı için burada kesin bir kural yazamıyoruz.

Mikoriza, Trichoderma ve Faydalı Bakteri Arasındaki Fark

Kök geliştirici ürünlerin içeriğinde üç ayrı canlı grubu karışabiliyor. Mikoriza bitkiyle ortak yaşayan bir mantar; kökün toprakta ulaştığı alanı genişletiyor. Trichoderma ise Massachusetts Üniversitesinin anlatımıyla başka mantarlara saldıran bir mantar: kök çevresinde onlarla rekabet ediyor, sarılıp parçalıyor. Faydalı bakteriler üçüncü grup.

Bu fark ürün seçerken önemli. Bir ürünün "mikoriza" içerdiğini söylemesi, hangi mantarı ve ne kadar içerdiğini söylemesiyle aynı şey değil. Katalogdaki karma ürünlerin çoğu "endo ve ekto mikoriza" ya da "dört mikoriza türü" gibi genel bir ifadeyle yetiniyor. Gram başına spor ya da propagül sayısını yalnız iki tarla ürünü yazıyor.

Katalogdaki Mikoriza Ürünleri

Aşağıdaki tablo, katalogdaki 21 mikoriza ürününü oluşturan 9 formülden 6'sını biçimine göre ayırıyor. Doz sütunu üreticinin etiketinden aynen alındı; bir ürünün dozunu diğerine uyarlamayın.

Saksı ve köklendirme için ilk iki satır daha uygun ölçekte. Son iki ürün bahçe ve tarla için. Diğer ürünler kök geliştiriciler ve mikoriza koleksiyonunda.

Mikoriza Kullanımında Sık Yapılan Hatalar

• Lahana, brokoli, turp, ıspanak ve pancar sırasına mikoriza vermek.
• Mikorizayı yüksek fosforlu gübreyle aynı anda vermek.
• Ürünü kök yumağına değdirmeden saksının yüzeyine serpmek.
• Yerleşik, canlı bahçe toprağında mucize beklemek.
• Sebze bahçesi için ekto mikoriza ürünü aramak.

Mikoriza Nedir? Sık Sorulan Sorular

Mikoriza her bitkiye verilir mi?

Hayır. Lahanagiller ve ıspanakgiller mikoriza kurmaz, karanfilgiller de öyle. Domates ile biber ise arbusküler mikoriza kurar; bazı meyve ağaçları da bu gruptadır.

Yaban mersini ve orkide için hangi mikoriza?

İkisi de ayrı tipler kurar: yaban mersini erikoid, orkide orkide mikorizası. Arbusküler mikoriza ürünleri bu bitkilerin ortağı değildir. O'Neill ve arkadaşlarının yaban mersini denemesinde erikoid mantarla aşılanan bitkiler %25'ten fazla çiçek tomurcuğu verdi, ama meyve ağırlığını artıran aşılama değil el tozlaması oldu. Yaban mersininin toprağı yaban mersini bakımı, orkidenin harcı orkide toprağı yazısında.

Mikoriza köklendirme hormonunun yerini tutar mı?

Tutmaz, ama birlikte kullanılabilir. Kuşburnu denemesinde en yüksek köklenme ikisinin birlikte kullanıldığı uygulamada alındı. Hormonun dozu köklendirme hormonu nasıl kullanılır yazısında.

Mikoriza ne kadar sürede etki eder?

Scagel'in gül çeliği çalışmasında köklenmedeki değişiklikler 7-14 günde ölçülebildi. Kökte kolonizasyonun kurulması ise daha uzun sürer.