NPK Gübre Nedir? 15-15-15, 20-20-20 ve Oran Seçimi

NPK ne demek? NPK, gübre ambalajındaki üç sayıdır: azot (N), fosfor ve potasyumun ağırlıkça yüzdesi. 20-20-20 bir gübrenin 100 gramında 20 gram azot, 20 gram fosfor pentaoksit (P2O5) ve 20 gram potasyum oksit (K2O) bulunur. Fosfor ve potasyum oksit olarak yazıldığı için element karşılığı daha düşüktür. Aynı gübre element olarak 20-8,7-16,6 eder.

Bu yazı için ABD'deki on bir üniversitenin gübre rehberlerini, Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmeliği ve Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsünün iç mekân gübreleme broşürünü karşılaştırdık. Katalogda NPK oranı beyan edilen 32 ürünü de tek tek inceledik; oran tabloları bu ürünlerden geliyor.

Gübredeki Üç Sayı Ne Anlatır?

İlk sayı azotun, ikincisi fosforun, üçüncüsü potasyumun yüzdesidir. Clemson Üniversitesinin örneğinde 100 kilogramlık 18-4-10 torbada 18 kilogram azot var; fosfat 4, potas 10 kilogram. Azot element hâlinde yazılırken fosfor P2O5, potasyum K2O hâlinde, yani oksit olarak beyan edilir.

Oranı görmek için her sayı en küçüğüne bölünür; 18-4-10 böylece 4,5:1:2,5 olur ve üç ana besinin üçünü de içeren gübreye komple, üçü eşit olana dengeli gübre denir. Clemson burada bir uyarı ekliyor. Bitkiler bu üç besini eşit kullanmaz; azota ve potasyuma fosfordan daha çok ihtiyaç duyar. Etiketteki öteki satırların, yani magnezyumla kükürdün ve iz elementlerin nasıl okunduğu mono gübre nedir yazısında.

15-15-15 Gübrede Gerçekte Ne Kadar Fosfor Var?

Element olarak yaklaşık yüzde 6,5. Kimyevi Gübrelere Dair Yönetmeliğin sekizinci maddesi dönüşümü veriyor: fosfor, fosfor pentaoksitin 0,436 katı; potasyum, potasyum oksitin 0,830 katı. Florida Üniversitesinde aynı oranlar yüzde 44 ile yüzde 83. Aşağıdaki karşılıkları bu katsayılarla biz hesapladık:

Bu fark, iki ürünü karşılaştırırken önem kazanıyor. RHS'nin anlattığına göre İngiltere'de etiketler oksit değerinin yanına parantez içinde element değerini de yazıyor, Türk mevzuatı ise fosfor ve potasyumun element, oksit ya da ikisi birden beyan edilmesine izin veriyor. Bu yüzden iki etiketi yan yana koymadan önce hangisinin oksit yazdığına bakmak gerekir.

NPK Gübre Hangi Formlarda Satılır?

Aynı oran farklı formlarda gelir ve form, uygulamayı oranın kendisi kadar değiştirir. Katalogdaki ürünler beş gruba ayrılıyor:

Kontrollü salınımın bir ölçüsü var. Avrupa Standardizasyon Komitesinin kriterine göre bu tür gübre 25 °C'de 24 saatte besininin en fazla yüzde 15'ini, 28 günde en fazla yüzde 75'ini bırakmalı. Etiketteki "9 ay" gibi süre de belli bir sıcaklık için verilir. Süre sabit değil. Bir yetiştirme ortamı üreticisinin eğitim sayfasına göre 21 °C'de 6 ay süren ürün 27 °C'de 4 ayda, 32 °C'de 3 ayda biter. 10 °C'nin altında salınım neredeyse durur. AB'nin 2019/1009 sayılı tüzüğü de polimer kaplı gübrenin etiketine salınım hızının sıcaklıkla değiştiği uyarısını zorunlu tutuyor.

Stabilize azot ise kaplama değildir. Dimetilpirazol bazlı inhibitörler toprakta amonyumun nitrata dönüşümünü yavaşlatır; böylece azot yıkanmadan daha uzun süre kök bölgesinde kalır. AB, nitrifikasyon inhibitöründen uygulamadan 14 gün sonra bu dönüşümde en az yüzde 20 azalma bekliyor. Bu bir performans testi, etki süresi değil; inhibitörlü gübre besini kaplı gübre gibi aylara yaymaz. Kaplı seçenekler ve iki inhibitörlü gübre NPK ve yavaş salınımlı gübreler koleksiyonunda.

Hangi Bitkiye Hangi NPK Oranı?

Salon bitkisi için Florida Üniversitesi 3:1:2 oranını öneriyor; Illinois 1:2:1 diyor, Connecticut ile Clemson ise 1:1:1. Fark açık. Tablo kullanım alanına göre önerileri yan yana veriyor:

Minnesota Üniversitesi en iyi yolun toprak testi olduğunu ve fosforda öneriyi aşmamak gerektiğini yazıyor, çünkü fazla fosfor su kaynaklarına karışıyor. Florida'nın 3:1:2 tercihinin gerekçesi de pratik: topraksız harçta daha düşük tuz yükü ve daha düşük maliyet. Büyüme ile çiçeklenme döneminde oranın nasıl değiştiği vejetatif ve çiçeklenme döneminde hangi gübre yazısında, çimde sonbahar potasyumu sonbahar çim gübresi yazısında.

Oran Kadar Miktar da Önemli

Oran besinlerin birbirine göre payını söyler, ne kadar verileceğini söylemez. Penn State, toprak testi yapılmamış bir sebze bahçesi için sezonda metrekareye yaklaşık 85 gram 10-10-10 öneriyor. Oregon Eyalet Üniversitesi çimde uygulama başına metrekareye 2,4-4,9 gram çözünür azot veriyor. İkisi de azot üzerinden düşünüyor.

Katalogdan bir örnekle hesapladık. 12-10-14 granül gübrenin ürün sayfası çimde metrekareye 20 gram diyor, bu da 2,4 gram azot ederek Oregon aralığının yaklaşık alt ucuna denk geliyor. Aynı mantık her gübrede işler: gram cinsinden doz azot yüzdesiyle çarpılınca verilen azot bulunur. Oranı yüksek bir gübre daha az gramla aynı azotu verir.

Azotun kendisi de etikette ayrıca yazılır. AB'nin 2019/1009 sayılı tüzüğü toplam azotun yanında nitrat, amonyum ya da üre hâlindeki azotun ayrı ayrı beyan edilmesini istiyor. Örneğin katalogdaki şelatlı 20-20-20 yaprak gübresinin 20 birim azotunun 13,5'i üre, 4,3'ü nitrat, 2,2'si amonyum. Stabilize azotlu gübrelerdeki inhibitörün yavaşlattığı şey de bu amonyumun nitrata dönüşmesi.

Fosfor Çiçek Açtırır mı?

Bu, kaynakların en net ayrıştığı soru. Clemson çiçekli salon bitkisine 15-30-15 gibi fosforu yüksek bir gübre öneriyor, RHS de çiçekliye fosfor ve potasyumu yüksek gübre diyor. Kuzey Dakota Eyalet Üniversitesinin 2023 tarihli yazısı tersini savunuyor: yüksek fosfor çiçek sayısını artırmıyor ve seralar 3:1 ya da 5:1 azot-fosfor oranlarıyla çalışıyor.

Massachusetts Üniversitesi ev bahçesi topraklarının çoğunda zaten yeterli fosfor bulunduğunu, fazlasının mikorizayı baskılayabileceğini yazıyor; Colorado Eyalet Üniversitesine göre de fazla fosfor demir ve çinko eksikliğini de ağırlaştırabiliyor. Biz iki tarafı da bilinçli olarak bırakıyoruz. Bizim yaklaşımımız, çiçek açmayan bitkide önce ışığa ve harca bakmak. Fosforu artırmadan önce besin eksikliği belirtileri yazısındaki teşhis sırasına bakmak daha doğru.

Türkiye'de Gübre Etiketinde Ne Olmak Zorunda?

2021'de yayımlanan Tarımda Kullanılan Gübrelerin Piyasa Gözetimi ve Denetimi Yönetmeliğine göre kullanım süresi geçmiş ve Türkçe etiketi olmayan gübre satılamaz; ürünün tescil numarası, lisans numarası ve barkodu da ambalajda bulunmak zorunda. 2004 tarihli Kimyevi Gübreler Yönetmeliği gübre tipinin adını, karışımlarda "karışım" ibaresini ve besin beyanını istiyor, 2012 değişikliği de magnezyum ve kükürdün MgO ve SO3 olarak ifade edilmesini esas alıyor.

Asgari besin içeriği tablosunu Türk mevzuatının açık kaynaklarında bulamadık; yönetmelik bir eke atıf yapıyor ama rakamlar ulaşabildiğimiz metinlerde yok. Karşılaştırma için AB kuralını veriyoruz: inorganik katı kompoze gübrede beyan edilen her ana besin en az yüzde 3, beyan edilen toplam en az yüzde 18 olmalı. Sıvıda bu sınırlar yüzde 1,5 ve yüzde 7.

Katalogdaki NPK Oranları

Katalogda NPK oranı beyan edilen 32 ürünün hiçbiri 15-15-15 değil; en yakın dengeli seçenekler 18-18-18 ve 20-20-20; ikisi de suda çözünür toz. Örnek oranlar ve satıştaki ambalajları şöyle:

Suda çözünür gübreden kaç gram alınacağı suda çözünür gübre nasıl kullanılır yazısında, yapraktan uygulamanın sınırları yapraktan gübreleme yazısında.

NPK Gübre Seçerken Sık Yapılan Hatalar

• Oksit ve element değerini karıştırıp iki etiketi doğrudan karşılaştırmak.
• Toprak testi yapmadan fosforu yüksek gübreyi her yıl tekrarlamak.
• Kontrollü salınım süresini sıcak bir yazda da etiketteki gibi saymak.
• Stabilize azotlu gübreyi kaplı gübre sanıp besinin aylara yayılmasını beklemek.
• Çiçek açmayan bitkiye ışığı ve harcı kontrol etmeden fosfor vermek.
• Kuru toprağa gübre atmak; RHS bunun kökü yakabileceğini yazıyor.

NPK Gübre: Sık Sorulan Sorular

20-20-20 gübre ne işe yarar?

Üç ana besini eşit oranda veren dengeli bir gübredir. Connecticut Üniversitesi onu genel amaçlı, Clemson yeşil yapraklı salon bitkileri için öneriyor; suda çözündüğü için sulama suyuyla veriliyor.

15-15-15 ile 20-20-20 arasındaki fark ne?

Oran aynı, yoğunluk farklı: 20-20-20'de aynı ağırlıkta üçte bir daha fazla besin var. Katalogda 15-15-15 yok; 20-20-20'nin ikisi de suda çözünür toz.

NPK gübre saksıya konur mu?

Konur. Saksıda harç sınırlı olduğu için tuz birikimini izlemek gerekir. Saksıdaki tuz birikimi ve yanık belirtileri gübre yanığı yazısında.

NPK ile kompoze gübre aynı şey mi?

Kompoze, birden fazla ana besini birlikte içeren gübreye verilen ad; NPK gübreler bu gruba girer. AB tüzüğü inorganik katı kompoze gübrede beyan edilen her ana besinin en az yüzde 3 olmasını istiyor.

Etiketteki TE ne demek?

RHS'ye göre TE, iz element anlamına gelen trace elements kısaltması. AB tüzüğü mikro besinlerin element olarak bor, kobalt, bakır, demir, mangan, molibden ve çinko sırasıyla yazılmasını istiyor; Türk mevzuatı bunlara üçüncül besin diyor.

Kışın NPK gübre verilir mi?

Saksı bitkilerinde kaynakların çoğu kışın gübreyi kesmeyi ya da azaltmayı öneriyor. Ayrıntı kışın saksı bitkisine gübre yazısında.

Bu Yazı Size Uygun Değilse

Tek bir besini tamamlamak istiyorsanız NPK yerine tekli gübreye bakın; seçenekler mono gübre yazısında. Toprağın organik maddesini artırmak istiyorsanız solucan gübresi ya da leonardit daha uygun; ikisi de NPK gübresinin yerini tutmaz, onu tamamlar.